уторак, 23. децембар 2014.

PRAVEDNI KRALJ GRADIHNA

Glava XLVI : "Poslije ovoga sakupi se narod i postavi za kralja Gradinju, koji, primivši kraljevstvo poče vladati narodom sa svom pravdom. Zaista bijaše čovjek koji se bojao Boga, pobožan i milostiv i zaštitnik i branitelj udovica i siročadi, i u svim svojim postupcima odlikovao se svakom dobrotom."

Istorijski kontekst:

Razdor među vlastelom u Duklji omogućio je ponovnu prevlast Vizantije u toj slovenskoj državi. Kočapar, najbliži Bodinov rođak, sklopio je savez sa (od Bodina postavljenim) raškim županom Vukanom. Zajedničkim snagama, Kočapar i Vukan, bitkom na Morači (1102) uspjeli su da svrgnu Dobroslava i protjeraju ga u Rašku. Na prijesto Duklje sada je bio knez Kočapar. No, i taj savez sa Vukanom bio je kratkoga vijeka, iz nekog razloga Vukan šalje svoju vojsku u Duklju, primoravajući Kočapara da pobjegne u Bosnu. Ondje se Kočapar ženi kćerkom bosanskoga bana. Poginuo je u borbama u Zahumlju. Nakon Kočaparovog bijega, na dukljansko prijestolje popeo se unuk kralja Mihaila, Vladimir, koji se oženio Vukanovom kćerkom. Takve prilike odobravala je i sama Vizantija, koja je, iskoristivši raško-dukljanske sukobe, kako bi obje strane držala u vazalnom odnosu. Vladimir je nakon dvanaest godina vladanja otrovan od strane svojih dvorjana, koje je podgovorila Jakvinta, u namjeri da na prijesto postavi svog i Bodinovog sina Đorđa. Promjena je i uspjela 1111. godine. Đorđe je pokušavao da učvrsti svoju vlast, čuvajući se pretendenata iz Zahumlja i Travunije, koji su podržavani od strane Vizantije. Budući vizantijski car Jovan Komnin, svrgnuo je Đorđa nakon njegove dvogodišnje vladavine (1113/1114), i postavio na dukljanski tron zatočenog Grubešu. Đorđe je uspio da se skloni u Rašku kod Uroša, koji više nije bio vizantijski, već ugarski vazal, a njegova majka Jakvinta uhvaćena je kod Kotora i odvedena u Carigrad, gdje je umrla. Đorđe je 1121. godine u bitci kod Bara porazio Grubešu (koji je poginuo u boju) uz Uroševu pomoć i vratio svoje vladarsko mjesto, ali je 1124. Grubešin brat Gradihna, oženio se u Raškoj gdje je pokušao da preuzme vlast. Međutim, Đorđe je intervenisao oko 1126. i na rašku vladarsku stolicu vratio Uroša umjesto Zavide, te je Gradihna izbjegao u Zahumlje, a potom u Drač kod Vizantinaca.
Onda je 1127. godine Vizantija, da bi učvrstila svoj utucaj u Duklji vojno potpomogla Grubešinu braću, Gradighnu i Dragihnu, koji su upali u Duklju. U međuvremenu je i Uroš postao vizantijski vazal, tako da je i on izvršio vojni pohod protiv svog doskorašnjeg saveznika Đorđa. On je uhvaćen u Kotoru i svoj život je završio u carigradskoj tamnici. Na prijestolje Duklje popeo se Gradihna, koji je u relativnom miru vladao jedanaest godina od 1143—1154 god. Gradinja je se starao da popravi poremećeno stanje dukljanske zemlje i da joj povrati pređašnju slavu i bljesak; s toga je pozvao sve prognane i skitajuće , po tuđim zemljama i državama, rođake svoje koji su još od vremena Bodina bili u iugnanstvu . Zbog toga plemići koji su se rasuli poblastima i pokrajinama, kao i po Apuliji, čuvši o njegovom poštenom životu, odmah su se vratili u svoja mjesta, i u svoj rodni kraj, te opet napuniše i naseliše zemlju, koja je već bila skoro sasvim razorena i opustje. U ovom svom restauratorskom radu i lijepoj želji Gradinju je zaustavila smrt, Ljetopis svjedoči da je ovaj plemeniti kralj u danima svoga vladanja je podnio  mnoge prevare i nepravde od rđavih ljudi,  ali ga je od svega Bog izbavio. Kad se navrši jedanaest godina njegovog kraljevanja, ode putem svih smrtnika i počinu u miru sa precima svojim. Sahranjen je počasno i sa dostojanstvom, rukama svojih sinova, kneza Radoslava, Jovana i Vladimira, u manastiru svetih mučenika Srđa i Vakha.

Biblijka refleksija

Ljetopisac nije baš bio slatkorječiv prema u opisu kraljeva Slovena, posebno kad je u pitanju njihova duhovnost i dobra djela, naprotiv držao je uvjek hroničarsku i kritičarku distancu i objektivnost. Ipak kad je u pitanju kralj Gradihna izrekao je čudesno snažne hvale za ovoga po mnogima istoričarima posljednjeg dukljankog vladara, nazvavši ga "bogobojazan i bogoljuban, te pobožan čovjek, koji je bio milostiv udovama, a zaštitnik i branitelj sirota, i svako njegovo djelo bila je sama dobrota.".. Jednom riječju svetac, čini se pravi nasljednik svog čukunđeda sv. Kneza Vladimira.. Nema u Ljetopisu lidera koji je označen tako bogobojaznom osobom koji je na duboko hrišćanskim temeljima vladao, pokazivao milost prema nemoćnima (udovicama, sirotima i dr). Čudesno je da je Crna Gora u 12. Vijeku imala ovako plemenitog kralja, dok je sav ostali svijet još vjekovima kasnije pa čak i u 20.vijeku čamio u robovanju, ekonomskoj eksploataciji i rasnoj segregaciji... Zar to nije impresivno, kakve su temelje crnogorske državnosti postavili knez Vladimir i kralj Gradihna. Nažlost o Gradihni je ostalo tako malo istorijskih podataka i činjenica , osim ovog značajnog opisa u Ljetopisu koji je posebno dragocjen jer je autoru po svemu sudeći bio  savremenik kralja Gradighne.

Sa ovim pravednim kraljem završavamo naše biblijske refleksije Ljetopisa sveštenika dukljanskog, pa će i njegova duboko hrišćanska vladavina biti dobar šlagvord da ovo poglavlje bude i  svojevrsan zaključak cijele studije o Ljetopisu.

Gradinja postaje egzemplar za hrišćansku političku teologiju ovog čuvenog istorijografskog djela našeg sveštenika iz Duklje, koji hoće da pouči buduće generacije kako se treba voditi država. Gradihna slijedi učenje Isusa, tog istinskog Kralja nad svim Kraljevima. Isus iz Nazareta je u vrijeme svog zemaljskog djelovanja naročitu pažnju poklanjao marginalizovanim, ugroženim, bolesnim, socijalno neupotrebljivim članovima društva. Za Isusa su odnos prema Bogu i odnos prema ljudima neodvojivi (Mt 22, 35–40), s tim što njegovi sljedbenici čak i
svoje neprijatelje treba da smatraju bližnjima (Mt 5, 43–38). Socijalna
etika koju personifikuje kralj Gradihna je posljedica nove vjere medju slovenima, vjere da od Boga primljeni dar kroz Njegovog sina Isusa Hrista može biti dalje predat u vidu materijalne pomoći (2Kor 8, 5) i da je to vrlo jednostavan vidljivi način pokazuvanja unutrašnje milosti koja nas je promjenila. Ta nova vjera naučava da se u svakom potrebitom (malom) čovjeku može sresti sam Hristos (Mt 25, 40!). Tako ispoljena i
praktikovana socijalna pravda vodi sve koji u njoj učestvuju ka slavljenju i zahvaljivanju Bogu (2Kor 8, 16; 9, 12–15). Hrišćani, oplemenjeni svojom vjerom, jednostavno djeluju socijalno pravedno („ako je dakle gladan neprijatelj tvoj, nahrani ga; ako je žedan, napoj ga“, Rim 13, 20), i to ne ostaje neprimećeno od strane okruženja. Mesija (kralj osloboditelj) se rađa kao siromah među siromašnima, njegov mir je drugačiji od cezarevog. Njegovo rođenje je prvenstveno blaga vijest za siromašne, koji su u pripovjesti oličeni u pastirima. I to je taj koncept vladavine kojeg vidimo i kod našeg dukljanskog kralja. Blaženstva koja Hristos izgovara na gori  (o čemu smo već pisali) odnose se nedvoslmisleno na siromašne, gladne, nesrećene i njega radi
marginalizovane (Lk 6, 20-23). Odnos prema potrebitom (gladnom, žednom, putniku, siromašnom, bolesnom, zatvoreniku [Mt 25, 35–36]) biće kriterijum za vječno blaženstvo ili vječnu osudu. Vladari kao što je Gradihna će imati svoje mjesto i u eshatonu, u hiljadugodišnjem carstvu Hrisrovom gdje će biti postavljeni da vladaju nad mnogim gradovima...
Za hrišćansku vjeru nije dovoljno samo priznati Isusa za Gospoda  (Mt 25, 44), jer će se u dan suda mnogi pozivati na svoju "vjeru" i čak čudotvorne prakse (Mt 7, 22), ali ih Hristos neće prepoznati, jer su činili bezakonje (Mt 7, 23), tj. nisu učinili dobro čoveku u potrebi (Mt 25, 45).

Zato iako samo kroz nekoliko rečenica, ovaj kratak odljeka o Gradihni , fenomenalna je završnica ovog djela o Kraljevstvu slovena, jer utemeljuje čitavu jednu naprednu političku teologiju pa čak i eklisiologiju. Ova snažna kvalifikacija o Gradighni naglašava važnost pojedinca za društvenu zajednicu ali istovremeno kroz to naglašava važnost organskog jedinstva zajednice i posvećene brige za pojedinca, jer sa hrišćanskog stanovišta cijela zajednica je Tijelo Hrstovo. Apostol Pavla je u svojim poslanicama naglašavao da svaki pojedinac crpi svoj identitet iz odnosa sa zajednicom ali i zajednica postoji samo kroz ovu očinsku brigu za svakog a posebno onih sa margine. Hristove riječi da svako ko hoće da bude prvi treba da služi svima, ovaplotile su se kao što vidimo kod ovog plementog dukljanskog vladara. Na taj način hrišćanska politička teologija želi da se suprotstavi elitističkim i entuzijastičkim tendencijama pojedinih članova društvene i vjerske zajednice, koji zbog svog društvenog staleža su smatrali da su iznad ostalih ili čak da mogu bez njih.
Socijalna pravda koju afirmiše hrišćanstvo kao relativno novu vjeru medju slovenima sa početka 12.og vijeka je pravda prema ličnosti i u odnosu prema ličnosti. Ličnost svakog pa i najslabijeg pojedinca je vrhunska socijalna vrijednost i temelj opravdanosti svakog državnog poretka.
Centar Gradihnine vladavine postaje pojedinac, gradjanjn i njegova ličnost, kao  vrhovna vrijednost, a ne neka politička opštost ili kolektivna realnost kao što su društvo, nacija, država, Crkva i slično koje traže "žrtvu" zbog "viših interesa".... Ta duboko istinska i za ono vrijeme neočekivano naopaka postavka vrijednosti je karakteristika personalističke hrišćanske etike vladanja, o kojoj će se tek u 19. I 20. Vijeku zaista široko raspravljati.
Kao što sno rekli za Gradihnu je čovjek  veća vrijednost nego što su država, društvo ili nacija i zato čini sve da u svojoj državi donese mir i blagostanje, pa makar i po cjenu gubitka dijela suvereniteta u korist Vizantije, što mu neki prebacuju ... Ovakvo hrišćansko držanje jednog vladara u potpunosti odbacuje gledište brojnih ideologija koje će u vjekovima kasnije posijati sjeme nacionalizma, vjerskog fanatizma i totalitarizma.. 
Neprihvatljivo je za Gradihnu da čovjeka posmatra samo u klasnim kategorijama kmeta, feudalca ili plemića. Ne, Gradihna okuplja sve rasute i prognane , on restaurira narušene odnose, vraća povjerenje ljudima, jer je čovjek staviou centar svoje vladavine, kojeg ne vrednuje više ili manje  na osnovu klasnog položaja,  novca ili plave krvi, već samo na osnovu ličnih razlika, onih ljudskih. Ali, da bi personalističko društvo zasnovano na dostojanstvu čovjekove ličnosti i bilo bratstvo ljudi, nije moguća samo spoljašnja organizacija društva nego i duhovna visina kroz prosvećenje za što tada još nije bilo sazrelo vrijeme , zato je ipak Duklja nastavila svoje unutrašnje slabljenje a kasnije i nestanak.
Crkva Hristova u Duklji, iako autokeflna nije bila sazrela da nosi breme socijalnih potreba i čestih političkih promjena u prvoj polovini 12.og vijeka, da bi aktivno učestvovala u rješavanju kriznih društveno-političkih pitanja koja su tištala ovog pravednog kralja Gradihnu. Zato je on kao i svaki vjesnik proljeća pomalo tragičar, brzo uvenuo, sto ne znači da je činio išta pogrešno. Jednostavno nije se moglo vise. Kao da se Gradihna u svojoj razrušenoj domovini sa očajem pitao:
„Ima li uopšte još onih koji imaju sluha za jedno hrišćanstvo koje ima pojačanu osetljivost za patnju drugih? Zar nas religija ne treba zaštititi od bola, patnje i negativnosti? Zar ona ne služi na
korist onim najslabijim a za trijumfa pozitivnih vrijednosti?“ ...
Vjerujem da je autor Ljetopisa kao i Gradihna razumio fundamentalnu istinu da hrišćanstvo nije samo intimni odnos sa Bogom, da se ono ne obraća isključivo pojedincima već prije svega širem društvenom kontekstu i zajednici unutar kojeg može adekvatnije da utiče na pojedinca... Zadatak ovakve teologije koji ispunjava ovo čudesno djelo Kraljevstvo slovena je da se u društvu sa kraja 12.og vijeka ali i danas razvije „nov jezik“ koji će Crkvi u Duklji omogućiti da uđe u dijalog sa savremenim svijetom onog vremena da na taj način prevaziđe dotadašnje poraze na društvenim ispitima na kojima je palo hrišćanstva u promeni svijeta.

Zato bi na kraju ove knjige trebalo još jednom naglasiti da čitava hrišćanska hronologija Kraljevstva Slovena, koje počinje sa Ćirilom i Metodijem i Svetopelekom a završava sa svetom Vladimirom i Gradihnom budi jednu novu nadu za vrijeme koje dolazi.. Naglašava eshatološko viđenje Kraljevstva Slovena u kojem možemo pojmiti sadašnjost tek u otkrivanju naših početaka ali i davanju vizije i perspektive onoga što nas čeka u budućnosti. Ljetopis poručuje "braći u Hristu" i omladini koja stasava da smo mi ti koji kreiramo budućnost a ne samo oni koji je tumače.
Hrišćansko pravoverje (orthodoxis) iznova se mora dokazivati.. Svaka generacija treba iznova da položi ispit vremena, uz pomoć Svetog Duha, poučeni Hristovim podvigom i svjedočastvima koje su nam ostavili naši oci iz Ljetopisa slovenskih kraljeva..
Upravo ta hrišćanska eshatologija koja prožima Ljetopis mora za čitatelje u 21. Vijku da postane linija vodilja kroz koju ćemo posmatrati teologiju i eklesiologiju u savremenom crnogorskom društvu, kako ne bi bili lišeni nade u bolje danas. Samim tim Ljetopis nas podstiče na društvenu akciju kako bismo kao Gradihna postojeći svijet učinili boljim. Zato je nužan hroničarski pristup i duhovni uvid u našu istoriju, koja ne samo da ima svoj početak, već ima i svoj kraj, ima svoj cilj i svrhu. Pop Dukljnin nas uči da sadašnji društveno-politički kontekst ne smijemo odvajati od svog kolektivno nesvjesnog iz prošlosti a posebno ne njegove eshatološke dimenzije. Zato sija u svu vječnost Gradihnina politička teologija, koja bi se mogla rezimirati kao težnja da se Isusov primer (imitatio Christi) ljubavi i empatije za one koji su marginalizovani i ugroženi unese u relevantne političke i socijalne strukture naše države kroz koje bi se mi kao društvo izdigli iznad svakih podjela i nadvladali i iscijeliti ljudske patnje, nepravde, eksploatacije i ugnjetavanja ..
Spomen tuđe patnje kralja Gradihne, je završna hrišćanska poruka našem društvu da ne postoji uopšte neka patnja u svijetu za koju možemo reći
da nas se ne tiče. Zar postoji neki krik onoga koji pati koji nije upućen svakom uhu pa i uhu namoćnijih. Ko ova socijalna pitanja uzima ozbiljno kao Gradihna, taj ne ulazi u nikakve teološke fantazije o svemoći već postulira dobro poznatu svetopisamsku istinu univerzalnosti Božje djece, to jest, da je svaki čovek dete Božje.
Zato je danas potrebno da savremeno crnogorsko bogoslovlje napravi adekvatan izbor birajući između Ljetopisove eshatologije i kulturalno- istoriske amnezije koju crnogorci decenijama i vjekovima gajili.. Zato i ne čudi naša savremena  religiozna indolentnost i poslovična
apatija hrišćanstva, koja se najbolje vidi u odnosu crkve prema ljudskoj patnji i izazovima savremenog čovjeka..

Vjerujem da je ovakvo duhovno stanje crnogoraca proizvod vjekovne helenizacije pravoslavlja naročito od Njegoševe Luče mikrokozme, u kojima naši vjerski poglavari nakaradno unose u ortodoksno-hrišćanstvo neke kasne grčke filosofske i teološke koncepte iz kojih je kasnije i proizašao pseudomitoloski Kosovski zavjet i anahroni dogmatski karakter pravoslavlja u Crnoj Gori. Hristova socijalna pravda je moćan i protivrječan izazov toj helenističkoj linearno i jednostrano shvaćenoj istoriji ljudske borbe za državu i "slobodu" koja misli da može preći preko prošlih patnji , nada i mrtvih te ih ingnorisati a da pritom ne izgubi samu državu i slobodu... Jer Helenističkom bogu stvoritelju koji iz daleka statično posmatra stvorenje suprostavlja se aktivni i dinamičan Bog spasitelj i isceljitelj , Isus Hristos..Ali sada kada nam se ponovo iz nekog pepela kao fenks podiže istorija i duhovnost Duklje, ona provocira i uslovljava promjene u Crnoj Gori i Crkvi koja je ponikla na temeljima pomenute helenizacije i  zastranila u kosovsku pseudomitologiju i koja je učinila našu duhovnost veoma ksenofobičnom i hermetičnom. Zato je poruka Ljetopisa da Crkva u 21. vijeku  jednostavno mora da transcendira taj monokulturalni karakter i postane kulturalno policentrična i globalna Crkva koja služi svim narodima do kraja svijeta..
Nije li upravo to što nas Ljetopis uči, ali što je kasnije naslage svetosavlja, raznim lažiranjima istorije i kosovske mitologije , o čemu sam već pisao, kontekstualno prikriveno i istorijsko-kulturno utemeljelo kod pojedinaca nekakvo kolektivno pamćenje koje uvijek iznova sprečava međusobno sporazumevanje naroda na Balkanu. To je zastranjivanje ono što neprestano dovodi do bolnih konflikata i dramatičnih neprijateljstava i ono iz čega se – na kraju (ili pak na početku) našeg prosvećenog doba – hrane svi otvoreni i prikriveni građanski ratovi? Zato što je taj ekumenistički pomiriteljski Duh Ljetopisa vjekovima gažen i uništavan. Njegovi spomenici i ličnosti prećutkivani, uništavani i falsifikkvani, jer nas je, Bože moj,  učio da smo svi sloveni braća da hrišćanstvo treba postane policentrično koje traži slobodu i
pravednost za sve i promoviše kulturu priznavanja drugih iako nam možda ne ide u prilog , kratkorkčni politički..
Memoria passionis et resurrectionis Ljetopisa sveštenika dukljanskog je istovremeno opasna za pojedine savremene klerikalne strukture ali ona je i oslobađajuća. Ona ohrabruje i ooslobađa političko -religiozno prilagođenu Crkvu od svoje unutrašnje nekritičnosti i ponovo je
dovodi je u zajedništvo sa onima koji pate , sa onima malim ljudima koji danas živ u Crnoj Gori a željni su prave duhovnosti i Hristovog učenja i to na djelu. Ljudima treba istinska vjerska organizacija vječnog spomena patnji marginalizovanih, nevinih i potlačenih.. Crkva koja pamti SVA (a ne samo probrana)  bolna istorisjka iskustva iz naše istorije (kao u predmetnom Ljetopisu svestenika iz Duklje) koje podseća na prošle užase, ali i na prošla nadanja, da bi nam  pružali  nadu za današnje izazove ali i za budućnost.
Ljetopis kao da danas protestuje protiv neriješenih i potisnutih konflikata i neispunjenih nadanja nasih naroda... On njeguje ispravan duhovni pristup istoriji crnogorkog naroda, koji apeluje da se današnje duhovne srtukture moraju rastati od bezsubjektnog istorijskog univerzalizma, koji hoće da nas predstavi kao neko trajanje bez konkretne situacije i ljudi, samim tim i nekog istorijskog idealizma kojeg je oduvjek odlikovala apatija prema nevolji drugih, prema istorijskim i teoloskim skretanjima  u kojima se danas nalazi pravoslavlje u Crnoj Gori.. Ta savremena kriza hrišćanskog učenja u Crnoj Gori nije kriza jevandjelja i hristovog učenja  već kriza njegovih subjekata i njihove prakse.
Ljetopis nas uči i to na očigledan način i praktično kako o istinama hrišćanskog učenja nije moguće samo razmišljati i jalovo polemisati, već je potrebno te istine adekvatno primijeniti i interpretirati u savremeni društveni kontekst.